Dlaczego przy niektórych ludziach czujemy się bezpieczniej?
Anna Smurzyńska
O tym, co zmienia obecność drugiej osoby, kiedy jesteśmy pod presją.
Korytarz przed salą egzaminacyjną, dwadzieścia minut do wejścia. Notatki dawno przestały pomagać, a każde zdanie trzeba czytać po trzy razy, bo nic nie zostaje w głowie. Wtedy przychodzi wiadomość od przyjaciółki: „Trzymam kciuki, zadzwoń po wszystkim”. Pytania na egzaminie będą te same, ale oddycha się odrobinę łatwiej.
Większość z nas zna to uczucie z wielu sytuacji: przed rozmową o pracę, w szpitalnej poczekalni, przed telefonem czy dyskusją, które odkładamy od tygodnia. Ktoś siedzi obok albo tylko daje znać, że jest, i napięcie trochę puszcza. Łatwo uznać, że to wyłącznie kwestia nastawienia. Badania sugerują jednak, że bliska osoba może wpływać także na to, jak na zagrożenie reagują nasze ciało i mózg.
Jak obecność bliskiej osoby wpływa na stres?
W trudnej sytuacji organizm uruchamia reakcję stresową. Tętno rośnie, czujność się wyostrza, a uwaga skupia się na tym, co może nam zagrozić. To stary, potrzebny i przede wszystkim biologiczny mechanizm. Ta sama sytuacja u jednych wywołuje jednak ekscytację, a u innych paraliżujący lęk. Dużo zależy od tego, jak oceniamy własne szanse na poradzenie sobie, i właśnie tu do gry wchodzą inni ludzie.
Kiedy wszystko jest na twojej głowie, musisz sam wymyślić rozwiązanie, sam udźwignąć emocje i sam ponieść konsekwencje. Gdy wiesz, że możesz do kogoś zadzwonić, poprosić o radę albo po prostu przyznać, że się boisz, problem jest ten sam. Zmienia się jednak twoje poczucie, że masz na czym się oprzeć.
Psychologowie opisują to zjawisko za pomocą hipotezy buforowania stresu (ang. stress-buffering hypothesis). Zakłada ona, że wsparcie społeczne może łagodzić negatywny wpływ trudnych doświadczeń na nasze samopoczucie i zdrowie. Nie musi przy tym chodzić o konkretną pomoc. Czasem wystarczy świadomość, że w razie czego nie zostaniemy z problemem sami.
Co istotne, znaczenie ma nie tylko samo posiadanie bliskich osób, ale również przekonanie, że możemy liczyć na wsparcie dopasowane do tego, czego akurat potrzebujemy.
Ręka męża, ręka nieznajomego
W 2006 roku zespół amerykańskich badaczy pod kierunkiem Jamesa Coana zaprosił do badania 16 mężatek, które dobrze oceniały swoje małżeństwa. Leżąc w skanerze fMRI, kobiety widziały sygnały zapowiadające, że za chwilę mogą dostać nieprzyjemny, choć niegroźny impuls elektryczny. Każda przechodziła przez to w trzech wariantach: sama, trzymając za rękę nieznajomego mężczyznę i trzymając za rękę męża.
Kiedy uczestniczki trzymały za rękę swoich mężów, aktywność niektórych obszarów mózgu związanych z reagowaniem na zagrożenie była mniejsza niż wtedy, gdy pozostawały same. Kontakt z nieznajomym również wiązał się z osłabieniem części tych reakcji, ale efekt był bardziej ograniczony.
Co ciekawe, im lepiej kobiety oceniały swoje małżeństwo, tym słabszą reakcję na zagrożenie obserwowano w niektórych obszarach mózgu podczas trzymania dłoni męża.
Groźba wstrząsu pozostawała taka sama. Zmieniało się tylko to, kto był wtedy obok.
Wnioski z tego badania warto jednak wyciągać ostrożnie. Uczestniczyło w nim zaledwie 16 kobiet, a warunki były ściśle laboratoryjne. Nie można więc zakładać, że wyniki będą identyczne u wszystkich osób i w każdej sytuacji życiowej.
W kolejnych latach naukowcy wrócili do tego zagadnienia. W badaniu opublikowanym w 2017 roku, obejmującym 110 uczestników, zaobserwowano, że trzymanie za rękę znajomej, bliskiej osoby wiązało się zarówno ze słabszą aktywnością obszarów mózgu reagujących na zagrożenie, jak i mniejszym odczuwanym napięciem. Efekt nie ograniczał się wyłącznie do małżeństw. Nie stwierdzono natomiast podobnego działania kontaktu z nieznajomym.
Oczywiście trzymanie za rękę nie jest lekiem na lęk ani sposobem na rozwiązanie wszystkich trudności. Badania pokazują jednak coś interesującego: bliska relacja może wpływać nie tylko na nasze myśli i uczucia, ale również na to, jak mózg reaguje w obliczu zagrożenia.
Co daje poczucie bezpieczeństwa w relacji?
Pewnie znasz kogoś, przy kim spokojniej i łatwiej oddychasz. Nie ważysz słów, nie boisz się oceny, możesz mieć gorszy dzień i nie musisz się z tego tłumaczyć. Znasz też zapewne ludzi, przy których jesteś spięty, choć nic złego się nie dzieje.
Różnica często sprowadza się do poczucia bezpieczeństwa w relacji. Długość znajomości ma tu mniejsze znaczenie niż to, czy można komuś zaufać, czy szanuje twoje granice i jak zachowuje się, kiedy przechodzisz przez coś trudnego (albo i radosnego).
Bliskość i bezpieczeństwo to zresztą nie to samo. Można być z kimś mocno związanym i jednocześnie bać się jego krytyki albo odrzucenia.
Badacze zajmujący się związkiem wsparcia społecznego ze zdrowiem zwracają uwagę, że liczy się nie tylko jakość wsparcia, lecz także jego dostępność wtedy, gdy go potrzebujemy. Dobra relacja pomaga przejść przez trudności, ale relacja pełna konfliktów sama potrafi być źródłem stresu.
Warto o tym pamiętać, kiedy ktoś radzi, żeby „otaczać się ludźmi”.
Jakość ważniejsza niż liczba. Liczba kontaktów w telefonie niewiele mówi. Znacznie więcej mówi to, jak się przy tych ludziach czujesz.
Rada czy obecność? Jak wspierać bliską osobę w stresie?
Kiedy przyjaciel zaczyna opowiadać, że w pracy wszystko się sypie, większość z nas po dwóch zdaniach ma już gotowy plan naprawczy.
„Nie przejmuj się”, „Spójrz na to inaczej”, „Ja bym na twoim miejscu od razu poszedł do szefa”, „A może zrób inaczej niż zwykle…”.
Robimy to z troski: skoro komuś jest źle, chcemy to jak najszybciej zmienić. Czasem jednak druga osoba wychodzi z takiej rozmowy w gorszym nastroju, bo zamiast zrozumienia dostała długą listę zadań.
Nie każdy, kto mówi o swoim problemie, szuka rozwiązania. Czasem rzeczywiście przyda mu się konkretna rada albo pomoc w załatwieniu sprawy. Innym razem chce się po prostu wygadać i usłyszeć, że ma prawo być sfrustrowany albo przestraszony.
Być może po prostu potrzebuje kilku chwil, w których nie musi wszystkiego ogarniać, tak jak robi to na co dzień.
Czasem zamiast zgadywać, warto zapytać wprost:
„Chcesz, żebym pomógł Ci znaleźć rozwiązanie, czy wolisz, żebym po prostu Cię wysłuchał?”
To krótkie pytanie może ułatwić zrozumienie, jakiego rodzaju wsparcie będzie w danej chwili najbardziej pomocne.
Kiedy to ty masz gorszy czas, też możesz powiedzieć bliskiej osobie prosto, bez ogródek: „Tylko ze mną posiedź”.
Komuś, kto przywykł radzić sobie ze wszystkim sam, takie zdanie z trudem przechodzi przez gardło. Warto jednak spróbować. Druga strona często sama nie wie, jak pomóc, i taka wskazówka bardzo to ułatwi.
Nie wszystko trzeba dźwigać samemu
O radzeniu sobie ze stresem czy lękiem mówi się zwykle jak o zadaniu indywidualnym. Ćwiczenia oddechowe, planowanie, nazywanie emocji, uspokajanie myśli - to znane i przydatne sposoby radzenia sobie z napięciem.
Badania nad wsparciem społecznym przypominają jednak, że z trudnymi emocjami nie zawsze trzeba mierzyć się w pojedynkę. Inni ludzie nie rozwiążą za nas wszystkich problemów, ale ich obecność może zmienić to, jak przeżywamy trudną sytuację.
Kiedy następnym razem coś zacznie cię przerastać, oprócz pytania „co mogę zrobić?” zadaj sobie też drugie: „z kim mogę przez to przejść?”.
Przy okazji zastanów się, przy kim naprawdę czujesz się bezpiecznie i czy w trudnych chwilach sięgasz po tę bliskość.
Odpowiedź nie musi przyjść od razu. Czasem samo uświadomienie sobie, od kogo możemy otrzymać wsparcie, jest już ważnym krokiem.
A jeśli obecnie nie masz takiej osoby, nie oznacza to, że musisz zostać ze wszystkim sam. Wsparcia można szukać również poza najbliższym otoczeniem.
Potrzebujesz rozmowy, wsparcia lub po prostu kogoś, kto Cię wysłucha?
Telefon wsparcia Fundacji Powołani do Szczęścia to miejsce, w którym możesz otwarcie porozmawiać o swoich trudnościach, emocjach i codziennych wyzwaniach. Oferujemy życzliwą rozmowę, zrozumienie i wsparcie bez oceniania. Nie musisz mierzyć się ze wszystkim samodzielnie.
Coan, J. A., Schaefer, H. S., & Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17(12), 1032-1039. DOI: 10.1111/j.1467-9280.2006.01832.x
Coan, J. A., Beckes, L., Gonzalez, M. Z., Maresh, E. L., Brown, C. L., & Hasselmo, K. (2017). Relationship status and perceived support in the social regulation of neural responses to threat. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 12(10), 1574-1583. DOI: 10.1093/scan/nsx091
Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310-357. DOI: 10.1037/0033-2909.98.2.310
Uchino, B. N. (2004). Social support and physical health: Understanding the health consequences of relationships.Yale University Press. Wydawca
Potrzebujesz rozmowy/wsparcia?
Umów się na niskopłatną konsultację z jednym z naszych specjalistów.
Zapisz się do naszego newslettera, aby otrzymywać aktualizacje o naszych inicjatywach, nadchodzących wydarzeniach i sposobach zaangażowania się w działalność naszej organizacji.