Artykuły • 5 minut

Jak wsparcie bliskiej osoby wpływa na stres i kortyzol?

Anna Smurzyńska

Znasz ten dzień, kiedy wszystko idzie nie tak? Budzik nie zadzwonił, zabrakło mleka, choć kawa i tak wylądowała na bluzce, szef ma „tylko jedno szybkie pytanie”, a Twoja lista zadań ma już swoją własną listę zadań?

A do tego: serce bije szybciej, ramiona napięte, mózg z uporem odtwarza wszystkie rzeczy, które mogą pójść źle (w Twoim przekonaniu z pewnością tak będzie!). I to najlepiej jednocześnie.

W końcu spotykasz się z kimś Tobie bliskim. Opowiadasz, co się wydarzyło, słyszysz kilka wspierających słów albo po prostu siedzicie razem, popijając matchę. I nagle okazuje się, że świat nie spłonął i choć problemy nie zniknęły, to teraz jest Ci jakoś łatwiej.

Czy to magia przyjaźni? A może organizm rzeczywiście reaguje na obecność drugiego człowieka? Nauka podpowiada, że to drugie. I nie, nie chodzi wyłącznie o słynny „hormon przywiązania”.

Twój organizm w trybie alarmowym

Kiedy mózg rozpoznaje zagrożenie, uruchamia cały system reagowania na stres. I nie, nie musi to być spotkanie z tygrysem, sam na sam. Czasami wystarczy mail “Musimy porozmawiać.”

Jednym z pierwszych bohaterów tej historii jest autonomiczny układ nerwowy. To on odpowiada za wiele procesów, nad którymi nie musisz świadomie czuwać, takich jak praca serca, oddychanie czy trawienie. Jego część współczulna pomaga przygotować organizm do działania. Serce może przyspieszyć, mięśnie się napinają, a uwaga koncentruje się na potencjalnym problemie. Równolegle uruchamiają się procesy hormonalne, w których ważną rolę odgrywa kortyzol.

Kortyzol ma obecnie dość kiepski PR. Często przedstawia się go jako głównego winowajcę stresu, którego najlepiej byłoby całkowicie wyeliminować. Tymczasem kortyzol nie jest Twoim wrogiem. Pomaga organizmowi mobilizować energię i przystosowywać się do wymagających sytuacji. Problem pojawia się raczej wtedy, gdy stres utrzymuje się długo, a czasu na regenerację jest niewiele.

Na szczęście organizm potrafi również wyhamowywać reakcję alarmową. Ważną rolę odgrywa tu przywspółczulna część autonomicznego układu nerwowego, wspierająca odpoczynek i regenerację.

I właśnie w tym miejscu, cali na biało, wkraczają inni ludzie.

Przyjaciel zamiast kolejnej kawy?

W 2003 roku zespół badaczy pod kierunkiem Markusa Heinrichsa postanowił sprawdzić, czy wsparcie społeczne rzeczywiście wpływa na reakcję stresową organizmu. Uczestnikami eksperymentu byli zdrowi mężczyźni, których poddano stresującemu zadaniu laboratoryjnemu. Musieli między innymi wystąpić publicznie - czyli zrobić coś, co dla wielu osób jest mniej więcej tak przyjemne jak wizyta u dentysty. Nawet wyobrażanie sobie wszystkich dookoła nago nie pomaga.

Badacze sprawdzali, jak na ich reakcje wpływają dwa czynniki: wsparcie społeczne i podanie oksytocyny. Okazało się, że wsparcie wiązało się z łagodniejszą reakcją stresową. Najsilniejszy efekt zaobserwowano u uczestników, którzy otrzymali zarówno wsparcie, jak i oksytocynę. W tej grupie stwierdzono niższy poziom kortyzolu oraz mniejsze subiektywne nasilenie stresu.

To interesujące, bo pokazuje, że pomoc drugiego człowieka może mieć znaczenie nie tylko dla naszego nastroju, ale również dla reakcji hormonalnych organizmu.

Czy to oznacza, że wystarczy zadzwonić do przyjaciela, żeby kortyzol natychmiast spadł? Niestety, to nie takie proste. Organizm nie ma przycisku on / off. Znaczenie ma rodzaj sytuacji, jakość wsparcia, indywidualne doświadczenia i wiele innych czynników.

Oksytocyna, czyli „hormon przywiązania”, który ma znacznie więcej obowiązków

Często można przeczytać, że oksytocyna odpowiada za miłość, zaufanie, przytulanie i ogólnie wszystkie przyjemne rzeczy związane z bliskością. Brzmi pięknie. Szkoda tylko, że biologia jest trochę bardziej skomplikowana.

Oksytocyna to hormon i neuropeptyd, który uczestniczy w wielu procesach. Odgrywa ważną rolę podczas porodu i karmienia piersią, a badacze analizują także jej udział w zachowaniach społecznych i reakcjach na stres. W 2005 roku Michael Kosfeld i jego współpracownicy przeprowadzili eksperyment, w którym podanie oksytocyny zwiększało gotowość uczestników do zaufania innym w określonej grze ekonomicznej.

Czyli oksytocyna sprawia, że automatycznie ufamy wszystkim i stajemy się bardziej serdeczni?

Nie tak szybko.

Jej działanie zależy od sytuacji, relacji i indywidualnych cech człowieka. W niektórych okolicznościach może zwiększać znaczenie sygnałów społecznych, także tych nieprzyjemnych. Dlatego określenie „hormon przywiązania” jest chwytliwe, ale zdecydowanie nie opowiada całej historii.

Nie ma jednego magicznego hormonu, który odpowiada za poczucie bezpieczeństwa. Nasze reakcje są wynikiem współpracy wielu układów biologicznych oraz tego, jak interpretujemy sytuację i relację z drugim człowiekiem.

Dlaczego przy kimś bliskim łatwiej odetchnąć?

Pamiętasz badanie z trzymaniem za rękę, o którym pisaliśmy w pierwszym artykule tej serii? W 2006 roku James Coan i jego współpracownicy sprawdzali, jak mózg reaguje na przewidywane zagrożenie, gdy człowiek jest sam albo trzyma kogoś za rękę. W eksperymencie uczestniczyły kobiety, które podczas badania fMRI oczekiwały możliwości otrzymania nieprzyjemnego impulsu elektrycznego.

Wyniki pokazały, że aktywność niektórych obszarów mózgu związanych z reagowaniem na zagrożenie była mniejsza, gdy uczestniczki trzymały za rękę drugą osobę. Najwyraźniejszy efekt występował w kontakcie z mężem.

Co z tego wynika?

Kiedy czujesz, że ktoś zaufany jest obok, możesz inaczej oceniać sytuację. Problem nadal istnieje, ale nie musisz mieć poczucia, że cały ciężar radzenia sobie z nim spoczywa wyłącznie na Tobie. To trochę tak, jak z noszeniem ciężkiej walizki. Jej zawartość nie zmienia się tylko dlatego, że ktoś pomaga Ci ją nieść. Ale wysiłek, który musisz włożyć w poradzenie sobie z sytuacją, może być mniejszy.

Oczywiście nie każda obecność działa uspokajająco. Jeśli ktoś Cię ocenia, krytykuje albo sam jest źródłem napięcia, jego towarzystwo może przynieść odwrotny efekt. Dlatego liczy się nie tylko to, czy ktoś jest obok, ale także kto to jest i jak czujesz się w tej relacji.

Co możesz z tym zrobić na co dzień?

Nie musisz studiować neurobiologii ani mierzyć poziomu kortyzolu po każdej trudnej rozmowie.

Warto jednak zwrócić uwagę na kilka rzeczy:

  • Zauważaj sygnały stresu. Napięta szczęka, przyspieszone bicie serca czy trudności z koncentracją mogą być wskazówką, że potrzebujesz chwili odpoczynku.
  • Sprawdzaj, przy kim naprawdę odpoczywasz. Nie chodzi o liczbę znajomych, ale o relacje, w których możesz być sobą.
  • Nie bój się powiedzieć, czego potrzebujesz. Czasem wystarczy: „Mam kiepski dzień. Możemy pogadać?”.
  • Pamiętaj, że dotyk nie jest obowiązkowy. Dla jednej osoby przytulenie będzie kojące, dla innej lepsza okaże się rozmowa albo wspólny spacer. Ważne są komfort i zgoda.

Bliskość to nie cudowny lek. Ale zdecydowanie warto ją doceniać

Wspierające relacje nie sprawią, że znikną wszystkie stresujące sytuacje. Nie zastąpią snu, odpoczynku ani profesjonalnej pomocy, kiedy jest potrzebna. Ale mogą jednak stanowić ważny zasób w radzeniu sobie z codziennymi wyzwaniami.

I choć czasem lubimy myśleć o sobie jak o niezależnych jednostkach, które wszystko powinny ogarnąć samodzielnie, nasze organizmy funkcjonują w świecie społecznym. Reagują nie tylko na zagrożenia, ale również na sygnały bezpieczeństwa płynące z otoczenia. Dlatego następnym razem, kiedy po ciężkim dniu spotkanie z bliską osobą przyniesie Ci ulgę, pamiętaj: to nie musi być wyłącznie poprawa humoru.

Twój organizm również może korzystać z tego, że nie musisz mierzyć się ze wszystkim samodzielnie.

I całe szczęście. Bo nawet najbardziej samodzielny człowiek nie musi być jednoosobowym działem risk managementu.

Fundacja Powołani do Szczęścia oferuje między innymi Telefon Wsparcia Online dla młodych dorosłych w wieku 18-39 lat. To możliwość rozmowy, nazwania swoich potrzeb i uzyskania wsparcia w trudnym momencie. Nie musisz mieć gotowych odpowiedzi, aby zacząć ich szukać.



Źródła

  • Coan, J. A., Schaefer, H. S. i Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17(12), 1032-1039. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01832.x
  • Heinrichs, M., Baumgartner, T., Kirschbaum, C. i Ehlert, U. (2003). Social support and oxytocin interact to suppress cortisol and subjective responses to psychosocial stress. Biological Psychiatry, 54(12), 1389-1398. https://doi.org/10.1016/S0006-3223(03)00465-7
  • Kosfeld, M., Heinrichs, M., Zak, P. J., Fischbacher, U. i Fehr, E. (2005). Oxytocin increases trust in humans. Nature, 435, 673-676. https://doi.org/10.1038/nature03701
  • Uchino, B. N. (2004). Social support and physical health: Understanding the health consequences of relationships. Yale University Press.

Podziel się tym artykułem:

Bądź na Bieżąco

Zapisz się do naszego newslettera, aby otrzymywać aktualizacje o naszych inicjatywach, nadchodzących wydarzeniach i sposobach zaangażowania się w działalność naszej organizacji.